Trong bối cảnh công nghệ số bùng nổ, ngành vi mạch bán dẫn đang trở thành một trong những lĩnh vực then chốt, đóng vai trò quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế – công nghệ của Việt Nam. Tuy nhiên, để có được nguồn nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực đặc thù này, việc chuẩn bị từ gốc rễ – chính là ở giáo dục phổ thông – được xem là giải pháp cốt lõi và lâu dài.
Yêu cầu đầu vào cao – Bài toán của chất lượng và tuyển sinh
Theo đề án đào tạo nhân lực ngành vi mạch bán dẫn, chương trình cử nhân trong lĩnh vực này sẽ có yêu cầu đầu vào cao hơn mặt bằng chung. Cụ thể, học sinh muốn theo học ngành phải có điểm trung bình từ 8 trở lên ở các môn Toán và Khoa học tự nhiên (Vật lý, Hóa học).
Đây là tiêu chí nhằm bảo đảm chất lượng đầu vào, hướng tới đào tạo sâu, bền vững và tránh tình trạng “ăn xổi” nhân lực ngắn hạn. Tuy nhiên, nhiều trường đại học lo ngại quy định này sẽ làm khó quá trình tuyển sinh, bởi thực tế cho thấy học sinh phổ thông ngày càng ít chọn các môn Khoa học tự nhiên.
Học sinh “né” Khoa học tự nhiên – Thực trạng đáng lo
Từ năm 2017, khi thí sinh được quyền chọn tổ hợp Khoa học tự nhiên hoặc Khoa học xã hội trong kỳ thi THPT, xu hướng “nghiêng” về Khoa học xã hội ngày càng rõ rệt:
- Năm 2017, số học sinh chọn Khoa học xã hội cao hơn Khoa học tự nhiên khoảng 90.000 em
- Năm 2023, khoảng cách này lên tới gần 250.000 em
- Năm 2024, chỉ 37% học sinh chọn bài thi Khoa học tự nhiên
Ở nhiều địa phương, tỷ lệ học sinh chọn tổ hợp Vật lý – Hóa học – Sinh học ở lớp 10 chỉ dao động từ 11–15%, cho thấy sự mất cân bằng nghiêm trọng trong lựa chọn môn học.
Nguyên nhân chính nằm ở:
- Áp lực điểm số: Môn Khoa học tự nhiên thường khó đạt điểm cao hơn so với môn xã hội, nên học sinh chọn “an toàn”
- Thiếu điều kiện dạy học: Cơ sở vật chất, thiết bị thí nghiệm còn hạn chế, chưa đủ để truyền cảm hứng học tập
- Đội ngũ giáo viên chưa đáp ứng yêu cầu dạy tích hợp: Dù Chương trình GDPT 2018 tích hợp Khoa học tự nhiên ở THCS, nhưng hiện vẫn có 3 giáo viên khác nhau dạy cùng môn tích hợp này
Giáo dục phổ thông – Gốc rễ hình thành đam mê
Để tạo nguồn tuyển đầu vào tốt cho ngành vi mạch bán dẫn và STEM nói chung, học sinh cần được tiếp cận và yêu thích Khoa học tự nhiên ngay từ bậc phổ thông. Điều này không chỉ quyết định số lượng sinh viên đăng ký vào ngành mà còn ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực trong dài hạn.
Muốn học sinh yêu thích và tự tin chọn môn Khoa học tự nhiên, cần đảm bảo các điều kiện cơ bản như:
- Đội ngũ giáo viên tích hợp: Phải được đào tạo bài bản, có khả năng dạy học liên môn, sáng tạo và truyền cảm hứng
- Phòng thí nghiệm, thiết bị học tập: Được đầu tư đồng bộ để tăng trải nghiệm thực hành, thí nghiệm
- Học liệu, sách giáo khoa, tài liệu tham khảo: Phong phú, hiện đại, dễ tiếp cận với học sinh
Tăng cường truyền thông và định hướng nghề nghiệp
Một trong những rào cản khiến học sinh phổ thông “làm ngơ” với các ngành kỹ thuật – công nghệ là thiếu thông tin và định hướng nghề nghiệp rõ ràng. Trong khi đó, vi mạch bán dẫn lại là lĩnh vực mới, ít được đề cập trong chương trình giáo dục nghề nghiệp ở trường phổ thông.
Cần:
- Truyền thông sớm về ngành nghề: Giới thiệu ngành vi mạch, tiềm năng thu nhập, nhu cầu lao động, cơ hội phát triển…
- Tổ chức trải nghiệm, ngày hội STEM: Tạo sân chơi khám phá công nghệ, kết nối doanh nghiệp với học sinh
- Mời doanh nghiệp tham gia định hướng: Các doanh nghiệp công nghệ có thể đồng hành trong hoạt động ngoại khóa, tài trợ học bổng, hỗ trợ giáo cụ…
Bồi dưỡng đội ngũ – Nhân tố then chốt
Giải pháp trọng tâm để triển khai dạy học tích hợp hiệu quả chính là đào tạo lại, chuyển đổi giáo viên hiện có và đào tạo mới giáo viên chuyên dạy môn tích hợp Khoa học tự nhiên.
Các nhiệm vụ cụ thể gồm:
- Tập huấn giáo viên hiện hành để đủ năng lực dạy học tích hợp
- Đẩy mạnh đào tạo giáo viên mới tại các trường sư phạm theo hướng đa môn, liên môn
- Cải tiến chương trình đào tạo giáo viên để phù hợp với Chương trình GDPT 2018
- Tăng cường chính sách đãi ngộ, thu hút giáo viên dạy các môn STEM, đặc biệt ở vùng khó khăn
Tổ hợp xét tuyển đại học – Cần linh hoạt và tích hợp
Một đề xuất quan trọng là các trường đại học cần xây dựng tổ hợp môn xét tuyển hợp lý, vừa gắn với định hướng STEM, vừa tạo điều kiện cho học sinh phổ thông có nhiều lựa chọn, tránh gây áp lực tuyển sinh.
Tổ hợp có thể tích hợp giữa các môn Toán, Vật lý, Hóa học với môn Tin học, Công nghệ… phù hợp với tính chất ngành vi mạch và công nghệ cao. Đồng thời, mở rộng xét tuyển theo học bạ, bài thi đánh giá năng lực, giúp quá trình tuyển sinh linh hoạt hơn, không lệ thuộc hoàn toàn vào kỳ thi tốt nghiệp THPT.
Mục tiêu 2030 – Không thể đạt nếu thiếu gốc
Việt Nam đã đặt mục tiêu đến năm 2030 có 1 triệu sinh viên STEM, trong đó riêng ngành vi mạch bán dẫn cần tới 50.000 nhân lực chất lượng cao. Nếu không có bước đi chiến lược từ bậc phổ thông, khó có thể đạt được mục tiêu này.
Giải pháp không nằm ở tuyển sinh đại học hay sau đại học, mà chính là ở việc xây dựng lộ trình sớm để:
- Khơi dậy đam mê Khoa học tự nhiên trong học sinh
- Xây dựng nền tảng vững chắc từ giáo dục cơ bản
- Tạo hệ sinh thái giáo dục STEM hiệu quả từ phổ thông đến đại học
Tóm lại, muốn đào tạo được đội ngũ kỹ sư vi mạch giỏi, điều quan trọng không chỉ là đầu vào đại học mà là chuẩn bị sớm, từ gốc rễ, với sự đầu tư đồng bộ cho giáo dục phổ thông, đặc biệt trong các môn Khoa học tự nhiên. Đây là chìa khóa để Việt Nam vững bước trong cuộc đua công nghệ toàn cầu, xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cho nền kinh tế số và công nghiệp bán dẫn trong tương lai.