Việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu trong trường đại học từ lâu vẫn là bài toán nan giải. Dù sở hữu đội ngũ giảng viên chất lượng cao và hàng nghìn đề tài tiềm năng, nhưng phần lớn vẫn nằm im trong… ngăn kéo. Nay, với Nghị quyết 57-NQ/TW, một cánh cửa mới đang mở ra, hứa hẹn tạo ra xung lực lớn để đưa khoa học bước ra thị trường – nơi mà tri thức thực sự phát huy giá trị.
Giải bài toán “nghiên cứu xong rồi để đó”
Trong bức tranh nghiên cứu khoa học tại các trường đại học Việt Nam, có một thực tế kéo dài nhiều năm: số lượng đề tài nhiều, chất lượng tốt, thậm chí có những phát minh được cấp bằng sáng chế, giải pháp hữu ích… nhưng sau nghiệm thu lại bị “đắp chiếu”.
Nguyên nhân không nằm ở chất lượng nghiên cứu, mà là vướng cơ chế. Các giảng viên, nhà nghiên cứu – là viên chức – không được phép thành lập và điều hành doanh nghiệp, theo quy định của Luật Cán bộ, công chức và Luật Viên chức. Kết quả là, nhiều sản phẩm khoa học không thể tiếp cận thị trường. Nhà khoa học không thể tự phát triển sản phẩm, nhà trường không thu được lợi nhuận, còn Nhà nước thì không thu hồi được vốn đầu tư – một vòng luẩn quẩn đầy lãng phí.
Nghị quyết 57: Gỡ nút thắt, tạo đột phá
Với tinh thần đổi mới, Nghị quyết 57-NQ/TW đã cho phép thí điểm cơ chế cho nhà khoa học được thành lập và điều hành doanh nghiệp dựa trên kết quả nghiên cứu của chính mình. TPHCM là địa phương tiên phong triển khai, với kế hoạch xây dựng đề án khuyến khích các tổ chức nghiên cứu, giảng viên, nhà khoa học tham gia vào mô hình doanh nghiệp khởi nguồn từ trí tuệ.
Đây không chỉ là “tin vui” cho giới nghiên cứu, mà còn là cơ hội vàng để các trường đại học bứt phá. Nhất là trong bối cảnh Thông tư 01/2024/TT-BGDĐT đã yêu cầu các trường đại học phải đạt tỷ trọng thu nhập từ thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu ít nhất 5% tổng doanh thu – một chỉ tiêu rất thách thức, khi hiện nay nhiều trường mới chỉ đạt chưa đến 1%.
Thực trạng đáng suy ngẫm: Nhiều trường lớn, thu từ nghiên cứu còn rất thấp
Theo thống kê:
- Đại học Kinh tế Quốc dân: năm 2023 thu từ nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ khoảng 42 tỷ đồng, tương đương 3% tổng doanh thu.
- Đại học Bách khoa Hà Nội: chỉ đạt khoảng 18 tỷ đồng, tương đương 0,8%.
- Trong khi đó, nguồn thu chính của nhiều trường vẫn đến từ học phí, chứ không phải từ các hoạt động nghiên cứu.
Điều này cho thấy tiềm lực khoa học chưa thực sự phát huy đúng mức, phần lớn kết quả nghiên cứu vẫn còn “nằm trên giấy”, chưa chạm được tới doanh nghiệp, thị trường hay đời sống sản xuất.
Mô hình giảng viên – doanh nhân: Động lực mới cho trường đại học sáng tạo
Việc cho phép giảng viên, nhà khoa học điều hành doanh nghiệp không chỉ giúp thương mại hóa nghiên cứu khoa học, mà còn mang lại nhiều lợi ích khác:
- Tăng liên kết giữa trường đại học và doanh nghiệp: tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khép kín.
- Tăng nguồn thu cho trường đại học: giảm phụ thuộc vào học phí, đa dạng hóa tài chính.
- Nâng cao năng lực thực tiễn của giảng viên: hiểu thị trường, làm chủ công nghệ, đào tạo sinh viên sát thực tế hơn.
- Thúc đẩy sáng tạo trong sinh viên: sinh viên được học hỏi từ chính các thầy cô “khởi nghiệp công nghệ”, từ đó nuôi dưỡng tinh thần đổi mới.
Thách thức vẫn còn: Cần đồng bộ pháp lý
Dù được mở lối bởi Nghị quyết 57, nhưng để hiện thực hóa mô hình nhà khoa học làm doanh nghiệp, vẫn còn những rào cản:
- Một số quy định pháp luật còn mâu thuẫn hoặc chưa đồng bộ, như Luật Viên chức, Luật Ngân sách Nhà nước, Luật Doanh nghiệp, Luật Khoa học Công nghệ…
- Cơ chế tài chính, thuế, đấu thầu cũng cần được điều chỉnh để phù hợp với mô hình doanh nghiệp xuất phát từ trường đại học.
- Thiếu môi trường hỗ trợ khởi nghiệp trong trường học: các trung tâm ươm tạo, quỹ đầu tư mạo hiểm nội bộ vẫn còn ít.
Dự thảo Luật Doanh nghiệp sửa đổi và Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo hiện đã đề cập đến việc cho phép nhà khoa học – viên chức lập doanh nghiệp. Giới chuyên môn kỳ vọng các quy định này sớm được thông qua để tạo nền tảng pháp lý vững chắc.
Kết luận: Mở đường cho khoa học cất cánh
Nghị quyết 57 không chỉ là một chính sách mới, mà là một cú hích chiến lược để Việt Nam thúc đẩy phát triển kinh tế dựa trên tri thức. Khi nhà khoa học có thể trực tiếp đưa sản phẩm nghiên cứu ra thị trường, đó là lúc khoa học thật sự “sống”, tạo ra giá trị cho xã hội.
Với sự vào cuộc đồng bộ từ Trung ương đến địa phương, cùng quyết tâm đổi mới từ các cơ sở giáo dục đại học, không nghi ngờ gì nữa: thương mại hóa nghiên cứu khoa học sẽ trở thành một động lực tăng trưởng mới, đưa trường đại học Việt tiến gần hơn với mô hình đại học khởi nghiệp – sáng tạo – phát triển bền vững.