Trong bối cảnh đổi mới giáo dục, mô hình trường công lập chất lượng cao được kỳ vọng là cú hích nâng tầm hệ thống giáo dục công ở Hà Nội. Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là không ít thách thức cần được nhìn nhận một cách thấu đáo, đặc biệt là nguy cơ phân tầng giáo dục và sai lệch vai trò của trường công.
Chất lượng cao – nhưng là cao theo hướng nào?
Theo Luật Thủ đô, Hà Nội là địa phương duy nhất hiện nay triển khai mô hình trường chất lượng cao trong hệ thống công lập. Danh sách mới nhất từ Sở GD&ĐT Hà Nội (tháng 5/2024) cho thấy hiện có 23 trường đạt tiêu chuẩn chất lượng cao, trong đó mầm non và tiểu học chiếm đa số, và chỉ có 2 trường THPT được công nhận.
Dễ thấy, mô hình hiện nay thiên nhiều về cung ứng dịch vụ giáo dục chất lượng cao, điều vốn thường gắn với các trường tư thục. Với mức học phí từ 5,1 – 6,1 triệu đồng/tháng/học sinh, chưa kể các khoản phụ thu, câu hỏi đặt ra là: trường công lập chất lượng cao đang phục vụ ai? Và liệu mô hình này có đang “trượt mục tiêu” khi giáo dục công lập vốn sinh ra để đảm bảo sự công bằng, phổ cập và đại trà?
Nguy cơ “bán công hóa” giáo dục phổ thông
Điểm đáng lo ngại là các trường công lập chất lượng cao vẫn được hưởng đầy đủ ưu đãi từ Nhà nước: đất đai, ngân sách, cơ sở vật chất… nhưng lại thu học phí cao và tuyển sinh theo tiêu chí “đặc biệt”. Điều này tạo nên sự cạnh tranh không công bằng với các trường tư – những đơn vị phải tự lo toàn bộ kinh phí hoạt động.
Không những thế, ngay trong nội bộ các trường công lập, sự phân tầng cũng bắt đầu xuất hiện. Các trường không nằm trong danh sách chất lượng cao sẽ gặp khó trong việc thu hút học sinh khá, giỏi hoặc giáo viên chất lượng – kéo theo hiệu ứng “rút ruột” trong hệ thống.
Nếu không có khung pháp lý rõ ràng và tiêu chuẩn kiểm định minh bạch, mô hình này có nguy cơ trở thành “trường bán công trá hình”, chỉ phục vụ nhóm học sinh có điều kiện tài chính vượt trội, đi ngược lại với tinh thần của giáo dục công.
Định hướng đúng: Chất lượng phải đi kèm trách nhiệm
Muốn mô hình trường công lập chất lượng cao phát huy vai trò dẫn dắt, không thể để xảy ra tình trạng tự phong danh hiệu mà thiếu chuẩn kiểm định rõ ràng. Các trường này cần được đánh giá chất lượng bởi tổ chức kiểm định độc lập, đảm bảo những tiêu chí vượt trội về:
- Trình độ giáo viên
- Chất lượng chương trình dạy học
- Cơ sở vật chất, tài liệu học tập
- Phương pháp tổ chức lớp học hiện đại
- Chuẩn đầu vào – đầu ra chặt chẽ, minh bạch
Bên cạnh đó, cần có cơ chế giám sát tài chính và hiệu quả đầu tư, để đảm bảo ngân sách Nhà nước sử dụng đúng mục tiêu, phục vụ lợi ích công, không biến trường công chất lượng cao thành “dịch vụ cao cấp” dành cho số ít.
Quan trọng hơn cả, mô hình này phải truyền cảm hứng và lan tỏa giá trị đến các trường công khác, trở thành “đầu tàu đổi mới” thay vì là “ốc đảo đặc quyền”.
Kết luận: Chất lượng cao không đồng nghĩa với học phí cao
Mục tiêu cuối cùng của giáo dục công lập không phải là phân loại học sinh theo khả năng tài chính, mà là tạo ra sân chơi công bằng cho mọi đứa trẻ. Trường công lập chất lượng cao – nếu được định hướng đúng – có thể là cú hích tích cực cho hệ thống. Nhưng nếu buông lỏng quản lý, thiếu minh bạch và chạy theo hình thức, sẽ chỉ càng kéo giãn khoảng cách giáo dục giữa các tầng lớp.
Phát triển trường công chất lượng cao phải đi cùng trách nhiệm công, không thể chỉ dừng lại ở cái “mác” mà quên đi triết lý gốc rễ: giáo dục là quyền lợi của mọi công dân, không phải là một dịch vụ chọn lọc.