Trong thời đại công nghệ số phát triển như vũ bão, nơi mà tri thức nhân loại chỉ cách một cú nhấp chuột, khả năng tự học không còn là lựa chọn – mà là kỹ năng sống còn. Vậy nhưng, ở không ít gia đình, khái niệm “tự học” vẫn là điều gì đó xa vời, mơ hồ, thậm chí bị “bóp nghẹt” bởi lịch học thêm dày đặc và tư duy chạy theo thành tích.
Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT ra đời như một cú hích mạnh mẽ cho hệ thống giáo dục nước ta, đồng thời cũng là lời nhắc nhở tới cả phụ huynh: đã đến lúc cùng con đồng hành trên hành trình học tập suốt đời bằng sự thấu hiểu, không phải áp lực.
Tự học – kỹ năng “sinh tồn” của thế hệ mới
Chưa bao giờ trong lịch sử loài người, kiến thức lại bùng nổ như hiện nay. Mỗi ngày, hàng triệu thông tin mới được cập nhật. Những ngành nghề hôm nay có thể biến mất ngày mai. Trong một thế giới như vậy, nếu không có khả năng tự học, người trẻ sẽ rất dễ bị tụt lại phía sau.
Không phải ngẫu nhiên mà trong bài viết mới đây, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định: “Học tập suốt đời chỉ thành công khi mỗi công dân ý thức được trách nhiệm của bản thân đối với việc tự học tập.” Tự học không chỉ giúp mỗi người bắt kịp với thời đại mà còn là “chìa khóa vàng” để mở ra cánh cửa của tư duy phản biện, sáng tạo và chủ động – những phẩm chất mà thị trường lao động hiện đại vô cùng cần.
Thói quen học thêm: Khi con trẻ học mà không thật sự hiểu
Trong nhiều năm qua, văn hóa “học thêm” đã ăn sâu vào nếp nghĩ của nhiều bậc cha mẹ. Nhiều học sinh phải chạy từ lớp học chính khóa đến lớp học thêm, thậm chí là học trước chương trình. Hệ quả là: các em học trước – hiểu sau, hoặc thậm chí không cần hiểu, chỉ cần làm bài đúng đề là được.
Không ít học sinh rơi vào tình trạng “học vẹt”, “học tủ”, chỉ cần thay đổi số liệu trong đề là bối rối, không biết cách giải. Một số em chỉ học khi có lớp học thêm, còn khi ở nhà thì không biết phải bắt đầu từ đâu, làm gì trước, làm gì sau.
Đây là dấu hiệu đáng báo động, bởi nếu không có khả năng tự học, tự tư duy thì sau này ra đời, các em sẽ rất khó thích nghi với môi trường học tập và làm việc liên tục biến động.
Thông tư 29 – bước ngoặt để học sinh “gỡ” khỏi tư duy phụ thuộc
Việc ra đời Thông tư 29/2024/TT-BGDĐT đã chính thức đặt dấu chấm hết cho tình trạng dạy thêm học thêm tràn lan trong trường học. Điều này không chỉ giảm gánh nặng kinh tế cho phụ huynh mà còn buộc giáo viên và học sinh quay lại với triết lý cốt lõi của giáo dục: học để làm người, học để phát triển năng lực, chứ không phải học chỉ để thi.
Cùng với đó, Chương trình Giáo dục phổ thông mới 2018 nhấn mạnh việc học sinh cần tự tìm hiểu, tự khám phá kiến thức – thay vì chỉ tiếp thu thụ động từ thầy cô. Năng lực tự học vì thế trở thành kỹ năng nền tảng.
Phụ huynh – không còn là “khách ngoài cuộc”
Thay đổi nào cũng cần thời gian. Việc cắt giảm dạy thêm khiến nhiều học sinh ban đầu cảm thấy trống trải, bối rối khi không còn “người cầm tay chỉ việc”. Giáo viên thì phải vừa dạy kiến thức mới, vừa ôn tập kiến thức cũ, lại còn hướng dẫn học sinh kỹ năng tự học – áp lực vì thế cũng tăng lên gấp bội.
Trong bối cảnh đó, phụ huynh không thể đứng ngoài cuộc. Nếu cha mẹ vẫn giữ tư duy “cứ có điểm cao là tốt”, hoặc thúc ép con học mà không quan tâm đến phương pháp, thì con sẽ rất khó hình thành khả năng học tập độc lập.
Trái lại, nếu cha mẹ hiểu rằng mục tiêu của giáo dục hiện nay là phát triển năng lực toàn diện – trong đó có năng lực tự học, và sẵn sàng đồng hành cùng con từ việc xây dựng thời khóa biểu, cách đọc sách, ghi chú, lập kế hoạch – thì con sẽ có cơ hội trưởng thành một cách bền vững.
Làm sao để cùng con xây dựng khả năng tự học?
Dưới đây là một số gợi ý phụ huynh có thể áp dụng để giúp con hình thành thói quen và kỹ năng tự học:
- Tạo không gian học tập yên tĩnh, truyền cảm hứng: Một góc học tập sạch sẽ, gọn gàng, có ánh sáng tốt và đầy đủ dụng cụ sẽ giúp con tập trung hơn.
- Giúp con lập thời gian biểu khoa học: Hướng dẫn con cách chia nhỏ nhiệm vụ học tập theo từng buổi, từng ngày – tránh tình trạng học dồn, học kiểu “nước đến chân mới nhảy”.
- Khuyến khích đặt câu hỏi: Dạy con cách phản biện, đặt câu hỏi “tại sao” thay vì chỉ học thuộc lòng. Đây là cách tốt nhất để rèn tư duy phản xạ và sự hiểu sâu.
- Không so sánh, không tạo áp lực điểm số: Mỗi đứa trẻ có tốc độ học khác nhau. Hãy tập trung vào quá trình thay vì kết quả, vì quá trình sẽ tạo ra sự bền vững.
- Tận dụng công nghệ thông minh: Hướng dẫn con tìm kiếm thông tin, học qua các kênh chất lượng như YouTube giáo dục, Coursera, Khan Academy, Google Scholar…
- Làm bạn đồng hành: Dành thời gian nghe con chia sẻ về những điều con học được, những khó khăn con đang gặp. Khi có sự chia sẻ, con sẽ cảm thấy được tôn trọng và dễ mở lòng tiếp nhận lời khuyên.
Vai trò của nhà trường và giáo viên vẫn vô cùng quan trọng
Tuy phụ huynh là nhân tố không thể thiếu, nhưng sự định hướng từ phía nhà trường, thầy cô giáo vẫn đóng vai trò trụ cột.
Hiện nay, nhiều trường học đã sáng tạo trong việc hướng dẫn tự học thông qua nhóm lớp học online, bài tập mang tính khám phá, học sinh dạy nhau, tổ chức seminar học sinh trình bày kiến thức theo nhóm… Những mô hình này không chỉ giúp học sinh nâng cao năng lực mà còn tạo không khí học tập tích cực, chủ động hơn nhiều so với cách học truyền thống.
Kết luận: Tự học không phải chuyện “tự nhiên mà có”
Xây dựng năng lực tự học là một hành trình dài, cần sự chung tay từ giáo viên – phụ huynh – học sinh và cả hệ thống giáo dục.
Nếu ví kỹ năng tự học như một chiếc xe đạp, thì giáo viên là người dạy cách điều khiển, phụ huynh là người chạy song song động viên, còn học sinh – chính là người đạp xe. Chỉ khi cả ba cùng “lên đường”, con mới có thể tiến về phía trước vững vàng.
Và trong kỷ nguyên mà tri thức thay đổi từng ngày, “biết tự học” có lẽ chính là hành trang quý giá nhất mà bất cứ đứa trẻ nào cũng cần được trao tặng.