Dạy thêm – học thêm là câu chuyện chưa bao giờ cũ trong giáo dục, nhất là tại châu Á, nơi phụ huynh luôn muốn con “vượt vũ môn” bằng mọi giá. Tuy nhiên, không phải quốc gia nào cũng “bật đèn xanh” cho hoạt động này. Thậm chí, ở nhiều nơi, dạy thêm trái phép không chỉ bị cấm mà còn có thể khiến người dạy… vào tù!
Trung Quốc: Cuộc cải cách chưa từng có trong lịch sử giáo dục
Năm 2021, Trung Quốc khiến cả thế giới bất ngờ khi tung ra loạt chính sách “thanh lọc” thị trường dạy thêm. Các trung tâm học thêm phải chuyển sang phi lợi nhuận, dừng dạy vào cuối tuần, ngày lễ, và không được kéo dài sau 9 giờ tối. Cấm dạy trước chương trình, cấm dùng giáo trình nước ngoài… Tóm lại: “muốn dạy thì phải chơi đúng luật!”.
Chưa hết, nếu dạy thêm không phép, tổ chức và cá nhân có thể bị phạt lên đến 100.000 NDT (khoảng 350 triệu đồng). Gần đây, Trung Quốc tiếp tục lấy ý kiến cho Dự thảo mới, xác định rõ ràng khái niệm “đào tạo ngoài giờ học”, phân biệt giữa dạy học học thuật và phi học thuật. Chỉ những đơn vị được cấp phép mới được hoạt động, đặc biệt nếu dạy các môn học trong chương trình chính khóa.
Đằng sau quyết định mạnh tay này là mục tiêu giảm áp lực học hành, tạo môi trường giáo dục công bằng hơn cho học sinh. Vì thế, không có chỗ cho các “lò luyện thi” tự phát mọc lên như nấm.
Triều Tiên và Cuba: “Cấm tuyệt đối”
Nếu Trung Quốc còn cho dạy thêm có phép, thì Triều Tiên lại “không nhân nhượng”. Ở đây, mọi hoạt động dạy kèm ngoài hệ thống giáo dục nhà nước đều bị cấm hoàn toàn. Lý do là chính phủ muốn giữ gìn sự bình đẳng và tránh chủ nghĩa cá nhân len lỏi vào giáo dục.
Thực tế, đã có người phải chịu án phạt lao động chỉ vì dạy kèm toán cho vài học sinh. Tháng 4/2024, hai phụ nữ ở Chongjin (Triều Tiên) lần lượt bị bắt và kết án sáu tháng lao động khổ sai vì dạy thêm tại nhà. Những bản án nghiêm khắc này là lời cảnh báo rõ ràng: “gia sư chui” sẽ phải trả giá đắt.
Tương tự, tại Cuba – nơi giáo dục được xem là phúc lợi công cộng – mọi hình thức giáo dục tư nhân, bao gồm dạy thêm, đều không được pháp luật công nhận.
Singapore và Nhật Bản: Kiểm soát chặt, nhưng không cấm
Singapore không cấm dạy thêm, nhưng kiểm soát chặt như… kiểm tra an toàn bay! Trung tâm dạy thêm có từ 10 học sinh trở lên phải đăng ký và đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn cơ sở vật chất, an toàn cháy nổ. Giáo viên phải đăng ký lý lịch, không vi phạm đạo đức hay dính đến tiền án, đặc biệt là tội phạm tình dục.
Tuy nhiên, các trường công lập thường tổ chức lớp học phụ đạo miễn phí ngay tại trường, dành cho học sinh cần hỗ trợ. Giáo viên biên chế được dạy thêm tối đa 6 giờ/tuần, nhưng không cần xin phép – miễn là không ảnh hưởng đến công việc ở trường.
Ở Nhật Bản, giáo viên cũng có thể mở lớp dạy thêm, nhưng phải được ban giám hiệu phê duyệt. Dù vậy, việc dạy thêm bên ngoài không được khuyến khích vì có thể gây ra sự không công bằng trong cơ hội học tập. Thay vào đó, Nhật khuyến khích giáo viên hỗ trợ học sinh qua các câu lạc bộ sau giờ học – vừa vui, vừa bổ ích lại không tạo áp lực điểm số.
Hàn Quốc – Nhật Bản: Cho phép nhưng vẫn gây tranh cãi
Trong khi nhiều nước siết chặt, Hàn Quốc lại nổi tiếng với hệ thống học thêm khổng lồ mang tên hagwon. Chỉ riêng ở Seoul đã có hơn 24.000 hagwon – gấp 3 lần số cửa hàng tiện lợi! Theo thống kê năm 2023, hơn 78% học sinh Hàn Quốc tham gia học thêm. Không có gì lạ khi đất nước này từng bị ví là “nền giáo dục 24/7”.
Để giảm nhiệt thị trường này, chính phủ đã loại bỏ các “câu hỏi sát thủ” trong kỳ thi đại học – những câu không có trong sách giáo khoa nhưng lại là thước đo để phân loại thí sinh. Tuy vậy, học sinh vẫn đổ xô đến hagwon để giành lợi thế trong kỳ thi khắc nghiệt.
Tại Nhật, các trung tâm học thêm gọi là juku cũng phát triển mạnh mẽ. Có đến hơn 11.500 cơ sở với hàng triệu học sinh theo học mỗi năm. Không chỉ luyện thi, juku còn mở cả lớp nghệ thuật, thể thao, đáp ứng đủ kiểu nhu cầu. Nhưng mặt trái là học sinh phải chịu áp lực cực lớn, thậm chí dẫn đến trầm cảm, bắt nạt hay tệ hơn là tự tử. Chi phí cao cũng khiến nhiều gia đình nghèo bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua giáo dục.
Dạy thêm: Hai mặt của một vấn đề
Có thể thấy, mỗi quốc gia chọn một cách khác nhau để quản lý hoạt động dạy thêm. Một số cấm tuyệt đối, số khác mở cửa có điều kiện, và một số thì mặc nhiên chấp nhận như một phần tất yếu của hệ thống giáo dục.
Dạy thêm – nếu diễn ra lành mạnh – có thể là công cụ hỗ trợ tuyệt vời cho học sinh. Nhưng khi trở thành cuộc đua, cuộc chơi tiền bạc, hay một hình thức thương mại hóa giáo dục, nó sẽ làm méo mó triết lý “giáo dục là quyền lợi công bằng cho mọi người”.
Vậy nên, bài toán không phải là cấm hay không cấm, mà là: làm thế nào để dạy thêm không trở thành gánh nặng, mà thực sự trở thành giải pháp?