Trong bối cảnh nền kinh tế số bùng nổ và công nghệ ngày càng trở thành chìa khóa phát triển quốc gia, giáo dục đại học đang giữ vai trò “đầu tàu” trong đào tạo nhân lực chất lượng cao và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Nhưng để thật sự tạo đột phá, Việt Nam cần những chiến lược quyết liệt và thông minh hơn – bắt đầu từ việc “chọn mặt gửi vàng”, đầu tư đúng nơi, đúng chỗ.
Trường đại học – Không chỉ là nơi dạy học, mà là trung tâm nghiên cứu & đổi mới
Một trường đại học hiện đại ngày nay không đơn thuần là nơi truyền đạt kiến thức. Đó còn là trung tâm nghiên cứu công nghệ, là bệ phóng cho các sản phẩm khoa học, là nơi sản sinh ra những sáng tạo có thể thay đổi cuộc sống.
Học viện Nông nghiệp Việt Nam là một ví dụ điển hình. Với hơn 170 phòng học thông minh, 52 phòng thí nghiệm (trong đó 6 phòng đạt chuẩn ISO), và một trung tâm nghiên cứu xuất sắc quy tụ 20 phòng nghiên cứu chuyên sâu, nơi đây đang trở thành “cái nôi” của các ý tưởng đột phá.
Học viện có đội ngũ giảng viên và nghiên cứu viên lên đến gần 1.300 người, với hơn 90% từng được đào tạo sau đại học ở các quốc gia có nền giáo dục tiên tiến như Mỹ, Úc, Hà Lan, Nhật Bản, Đức… Đây chính là nguồn lực cực kỳ quý giá để phát triển công nghệ cao và chuyển giao tri thức vào thực tiễn.
Cần cơ chế tự chủ và đầu tư trọng điểm
TS Nguyễn Lân Hiếu, đại biểu Quốc hội tỉnh Bình Định, cho rằng nếu muốn phát triển mạnh mẽ về khoa học công nghệ, Nhà nước cần “chọn mặt gửi vàng” – tức lựa chọn một số đại học và viện nghiên cứu hàng đầu để đầu tư chuyên sâu. Những đơn vị này nên được vận hành theo cơ chế tự chủ về học thuật, tài chính và tổ chức – mô hình đã được áp dụng rất thành công tại nhiều quốc gia như Trung Quốc, Hàn Quốc, Singapore…
Khi các trường đại học có quyền chủ động, họ sẽ dễ dàng hợp tác quốc tế, thu hút nhân tài, thành lập các nhóm nghiên cứu mạnh và tập trung vào các lĩnh vực mũi nhọn như AI, công nghệ sinh học, chất bán dẫn, năng lượng tái tạo…
Công nghệ cao bắt đầu từ phòng thí nghiệm
Không có đột phá công nghệ nào lại không bắt đầu từ những nghiên cứu cơ bản trong phòng thí nghiệm. GS.TSKH Nguyễn Đình Đức (Đại học Quốc gia Hà Nội) nhấn mạnh: nền tảng khoa học cơ bản vững chắc là điều kiện tiên quyết để Việt Nam phát triển các ngành công nghệ lõi. Các trường đại học cần đầu tư vào nhóm nghiên cứu mạnh, bởi đó là “tế bào” của mọi hoạt động sáng tạo.
Bên cạnh đó, mô hình liên kết “4 nhà” – Nhà nước, nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp – cần được đẩy mạnh để cùng chia sẻ nguồn lực, cùng hưởng lợi từ các kết quả nghiên cứu. Đây sẽ là chìa khóa để thúc đẩy chuyển giao công nghệ, thương mại hóa sáng chế và tạo ra giá trị thực cho xã hội.
Năm 2025 – thời điểm vàng để bứt phá
Theo các chuyên gia, năm 2025 sẽ là năm bản lề khi các trường đại học bước vào một chu kỳ phát triển mới trong 5 năm tới. Để nắm bắt cơ hội này, các trường cần điều chỉnh lại chiến lược phát triển theo hướng:
-
Tăng đầu tư cho nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo;
-
Xây dựng đội ngũ giảng viên, nhà khoa học đạt chuẩn quốc tế;
-
Đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý, đào tạo và nghiên cứu;
-
Đổi mới chương trình đào tạo theo hướng tiếp cận giáo dục STEM và chuẩn đầu ra toàn cầu.
Giáo dục đại học là “bệ phóng” của tăng trưởng kinh tế
Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Kim Sơn khẳng định: để chuyển dịch nền kinh tế từ mô hình dựa vào lao động phổ thông và vốn, sang mô hình dựa trên tri thức và công nghệ, cần phải có nguồn nhân lực chất lượng cao. Và trung tâm của chiến lược này chính là giáo dục đại học.
Hiện Việt Nam có khoảng 90.000 giảng viên đại học, trong đó hơn 30.000 người có trình độ tiến sĩ. Hệ thống đại học cũng chiếm tới 85% số lượng công bố khoa học quốc tế và phần lớn các sáng chế, phát minh trong nước. Điều đó cho thấy tiềm năng rất lớn, nhưng cũng đòi hỏi sự đầu tư bài bản và đột phá.
Những giải pháp then chốt từ Bộ GD&ĐT
Để hiện thực hóa tầm nhìn trên, Bộ GD&ĐT đã xác định các nhiệm vụ trọng tâm:
-
Hoàn thiện thể chế: Sửa đổi Luật Giáo dục Đại học, Luật Giáo dục Nghề nghiệp để tháo gỡ “điểm nghẽn”, phát huy quyền tự chủ cho các trường.
-
Tăng cường tự chủ đại học: Giao quyền lớn hơn cho các trường trong tổ chức bộ máy, tài chính, học thuật… để chủ động phát triển theo định hướng riêng.
-
Đầu tư đồng bộ: Từ hạ tầng, thiết bị, chính sách học bổng, đến ưu đãi thuế và tiếp cận vốn vay cho cả trường và nhà đầu tư trong lĩnh vực giáo dục.
-
Hợp tác doanh nghiệp: Khuyến khích các doanh nghiệp cùng tham gia đào tạo, nghiên cứu, đặt hàng nhân lực, tạo ra hệ sinh thái khép kín giữa nhà trường – thị trường.
Kết luận: Đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho tương lai
Muốn có công nghệ đột phá, phải có con người đột phá. Muốn có nhân tài, phải có môi trường để họ phát triển. Các trường đại học không chỉ là nơi truyền dạy kiến thức mà còn là động lực phát triển quốc gia, là cánh tay nối dài của nền kinh tế tri thức.
Đã đến lúc Việt Nam cần chọn ra những cơ sở giáo dục trọng điểm, đầu tư xứng tầm, trao quyền tự chủ mạnh mẽ, tạo điều kiện tối đa để các trường vươn mình thành những trung tâm nghiên cứu và sáng tạo tầm khu vực, tiến tới toàn cầu.
Bởi nếu không có đột phá trong giáo dục đại học, sẽ không thể có đột phá trong phát triển nhân lực và khoa học công nghệ – hai trụ cột chính của nền kinh tế số và tương lai đất nước.