Giáo dục đại học đang trở thành trụ cột quan trọng trong sự phát triển kinh tế – xã hội của mỗi quốc gia. Tuy nhiên, để đạt được những mục tiêu lớn, việc tháo gỡ vướng mắc và định hướng chiến lược rõ ràng là điều cần thiết. Với tự chủ là động lực cốt lõi, các cơ sở giáo dục đại học tại Việt Nam cần tận dụng tối đa nguồn lực và đầu tư vào các lĩnh vực trọng điểm để bứt phá trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Tự chủ đại học – Nền tảng của đổi mới
Theo GS.TS Lê Quân, Giám đốc ĐH Quốc gia Hà Nội, một trong những rào cản lớn nhất đối với các cơ sở giáo dục đại học là thiếu cơ chế linh hoạt để vận hành tự chủ. Dù sở hữu nguồn lực lớn về tài sản công và đội ngũ nhân lực chất lượng cao, các trường vẫn gặp khó khăn trong việc khai thác hiệu quả nguồn lực này.
Việc sửa đổi Luật Quản lý, sử dụng tài sản công là cần thiết để trao quyền tự chủ tài chính nhiều hơn cho các trường đại học. Các nguồn thu từ tài sản công không chỉ giảm áp lực lên ngân sách Nhà nước mà còn giúp các trường có thể đầu tư mạnh mẽ hơn vào nghiên cứu và đào tạo. Theo GS Lê Quân, nếu được vận hành tự chủ hiệu quả, nguồn thu ngoài học phí có thể chiếm tới 50% tổng chi tiêu của đại học trong tương lai, giúp giảm gánh nặng học phí cho sinh viên.
Đầu tư cho khoa học và công nghệ: Động lực then chốt
Đại biểu Vương Quốc Thắng nhận định, kinh phí nghiên cứu phát triển dành cho khối đại học hiện chỉ chiếm 6,75% tổng ngân sách nghiên cứu phát triển quốc gia, thấp hơn nhiều so với tiềm năng của đội ngũ nghiên cứu.
Ông đề xuất cần ưu tiên đầu tư cho khoa học và công nghệ từ ngân sách Nhà nước, đặc biệt là khu vực tập trung các nhà khoa học trình độ tiến sĩ và cán bộ nghiên cứu tương đương toàn thời gian. Điều này không chỉ thúc đẩy đổi mới sáng tạo mà còn tạo ra những sản phẩm công nghệ phục vụ công nghiệp và đời sống.
Ngoài ngân sách Nhà nước, các cơ sở giáo dục đại học cần thu hút mạnh mẽ nguồn lực từ doanh nghiệp thông qua hợp tác nghiên cứu và phát triển. Nghị định 95/2014/NĐ-CP về đầu tư khoa học tại doanh nghiệp đã tạo cơ hội lớn, nhưng cần thêm các cơ chế giải ngân linh hoạt để khai thác hiệu quả tiềm năng này.
Đào tạo sau đại học: Nâng cao chất lượng và sức hấp dẫn
Một vấn đề đáng chú ý là tỷ lệ tuyển sinh sau đại học ở Việt Nam còn thấp, chỉ đạt khoảng 50% so với chỉ tiêu. Trong khi đó, các quốc gia như Trung Quốc đã chuyển hướng thành công khi tỷ lệ đào tạo sau đại học tại nhiều trường đạt trên 50% tổng tuyển sinh.
Để thúc đẩy lĩnh vực này, cần có cơ chế hỗ trợ nghiên cứu sinh tiến sĩ, coi đây là nguồn lực sáng tạo quốc gia. Việc phân luồng từ bậc đại học lên sau đại học cũng cần được chú trọng, đi kèm với chính sách hỗ trợ tài chính cho nghiên cứu sinh từ ngân sách Nhà nước và các nguồn quỹ đối ứng.
Đầu tư hạ tầng và hợp tác quốc tế
Cơ sở vật chất hiện đại là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng đào tạo. GS.TSKH Dương Quý Sỹ nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu công nghệ cao và đầu tư vào các ngành trọng điểm quốc gia. Các công nghệ tiên tiến, thân thiện với môi trường cần được ưu tiên để đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế và xã hội hiện đại.
Ngoài ra, hợp tác quốc tế cũng là chìa khóa để nâng cao chất lượng giáo dục đại học. Các trường cần xây dựng mối liên kết chặt chẽ với các đại học hàng đầu thế giới, không chỉ để trao đổi học thuật mà còn để thu hút nhân tài từ các tổ chức giáo dục danh tiếng.
Giảm phụ thuộc vào học phí: Khơi thông nguồn lực bền vững
Để giảm dần sự phụ thuộc vào học phí, các trường đại học cần đa dạng hóa nguồn thu. Đại biểu Vương Quốc Thắng gợi ý thúc đẩy cơ chế hợp tác công tư, hiến tặng và gây quỹ đối ứng với sự hỗ trợ từ Nhà nước. Điều này không chỉ giúp cải thiện hạ tầng mà còn hỗ trợ các hoạt động nghiên cứu và phát triển sáng tạo.
Việc đặt hàng theo tiêu chí sản phẩm đầu ra từ các cơ sở giáo dục đại học cũng là một cách tiếp cận hiệu quả. Các dự án nghiên cứu có thể được giao cho các trường theo hợp đồng cụ thể, đảm bảo cả tính minh bạch lẫn hiệu quả.
Kết luận: Tạo bệ phóng cho giáo dục đại học
Tự chủ và đầu tư chiến lược là hai yếu tố không thể thiếu để phát triển giáo dục đại học tại Việt Nam. Việc tháo gỡ các rào cản pháp lý, tăng cường đầu tư cho nghiên cứu khoa học và công nghệ, đồng thời cải thiện cơ sở hạ tầng và thúc đẩy hợp tác quốc tế sẽ giúp các trường đại học tận dụng tối đa tiềm năng của mình.
Trong bối cảnh Việt Nam đang hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu, giáo dục đại học cần trở thành trụ cột vững chắc, không chỉ đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn dẫn dắt đổi mới sáng tạo, đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững của đất nước.