Nắng nóng cực đoan, lũ lụt, bão và hạn hán – những hiện tượng tưởng như chỉ ảnh hưởng đến môi trường – nay đang đe dọa nghiêm trọng đến quyền được học tập của hàng triệu trẻ em trên thế giới. Tình trạng biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt đang đặt ra một thách thức toàn cầu cho giáo dục: Làm sao để trẻ em tiếp tục được đến trường khi thời tiết ngày càng không còn “thân thiện”?
Biến đổi khí hậu đang đóng cửa trường học
Năm 2024, tình hình thời tiết cực đoan khiến hàng loạt trường học ở nhiều quốc gia phải tạm dừng hoặc hủy lớp. Tại Philippines, nắng nóng lên đến đỉnh điểm vào tháng 4 và 5 đã khiến gần một nửa số lớp học ở thủ đô Manila ngưng hoạt động. Học sinh phải nghỉ học gần như hàng ngày vì nhiệt độ vượt ngưỡng an toàn, ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng tập trung.
Tuy nhiên, Philippines không phải là trường hợp cá biệt. Theo báo cáo của UNICEF, ít nhất 242 triệu học sinh trên toàn cầu đã và đang bị gián đoạn học tập do các thảm họa thời tiết như bão nhiệt đới, lũ lụt, hạn hán và đặc biệt là nắng nóng kéo dài.
Đáng lo ngại, gần 3/4 trong số này sống ở các quốc gia có thu nhập thấp hoặc trung bình thấp, nơi cơ sở hạ tầng giáo dục còn yếu kém và không đủ sức chống chọi với các điều kiện thời tiết khắc nghiệt.
Khi trường học không còn là nơi an toàn
Biến đổi khí hậu không chỉ khiến học sinh phải nghỉ học tạm thời, mà còn phá hủy nền tảng giáo dục lâu dài. Tại nhiều nơi, các ngôi trường bị hư hại nghiêm trọng do thiên tai, hoặc bị trưng dụng làm nơi trú ẩn khẩn cấp cho người dân. Điều đó khiến quá trình học tập bị đình trệ trong thời gian dài, hoặc không thể phục hồi nhanh chóng.
Ngay cả khi trường học không đóng cửa, thì nhiệt độ cao cũng làm giảm chất lượng học tập. Trẻ em không thể tập trung trong lớp khi phải ngồi giữa không gian nóng bức, thiếu điều hòa hoặc thông gió. Nhiều em rơi vào tình trạng mệt mỏi, khó tiếp thu kiến thức – nhất là trong các kỳ thi quan trọng.
Tác động sâu rộng đến phát triển tâm lý và tương lai học vấn
Không chỉ ảnh hưởng về thể chất, thời tiết khắc nghiệt còn gây tác động sâu sắc đến tâm lý của học sinh. Những gián đoạn liên tiếp, cộng với lo âu về thiên tai và điều kiện sống thiếu ổn định, khiến nhiều em trở nên stress, lo lắng, thậm chí trầm cảm.
Bà Megan Kuhfeld – nhà khoa học tại tổ chức NWEA, cảnh báo: “Việc học bị gián đoạn sẽ làm tăng nguy cơ tụt hậu trong học tập, đặc biệt là với những học sinh vốn đã gặp khó khăn trong cuộc sống.”
Điều này có thể dẫn đến hệ quả lâu dài: học sinh bỏ học sớm, thiếu kỹ năng nghề nghiệp, và cuối cùng là vòng luẩn quẩn nghèo đói – thiệt thòi kép đối với những cộng đồng dễ bị tổn thương.
Cần một hệ thống giáo dục chống chịu với khí hậu
Trước tình hình đó, các chuyên gia cho rằng không thể tiếp tục ứng phó bị động. Giáo dục cần được tái thiết để thích nghi với biến đổi khí hậu. Một số giải pháp được đề xuất bao gồm:
- Xây dựng trường học chống chịu khí hậu: Cách nhiệt, nâng nền chống ngập, sử dụng vật liệu tự nhiên điều hòa nhiệt độ, cải tạo hệ thống thông gió…
- Linh hoạt trong tổ chức lớp học: Chuyển địa điểm học tạm thời đến các hội trường, nhà thờ, hoặc không gian công cộng nếu trường bị hư hại.
- Điều chỉnh lịch học: Tránh những tháng cao điểm nắng nóng hoặc mùa mưa bão để đảm bảo an toàn và chất lượng học tập.
- Đưa giáo dục khí hậu vào chương trình học: Giúp học sinh hiểu rõ về biến đổi khí hậu, nâng cao nhận thức và khả năng thích ứng của cộng đồng trong tương lai.
Trẻ em cần được học để bảo vệ tương lai chính mình
Việc bảo vệ quyền được học của trẻ em trong thời kỳ biến đổi khí hậu không chỉ là trách nhiệm của ngành giáo dục, mà còn là vấn đề nhân đạo và phát triển bền vững. Học sinh không chỉ cần tiếp cận tri thức, mà còn cần được trang bị kỹ năng để đối mặt với một thế giới đang thay đổi không ngừng.
Nếu không hành động kịp thời, thế hệ tương lai có thể sẽ lớn lên trong một thế giới không trường học, không cơ hội – và không hy vọng.