Trong bối cảnh cách mạng công nghệ diễn ra chóng mặt, Việt Nam đang bước vào một kỷ nguyên mới – nơi mà nhà khoa học không chỉ được khuyến khích đổi mới mà còn được “bật đèn xanh” để chấp nhận rủi ro, thử nghiệm táo bạo và chủ động tạo ra những đột phá công nghệ nguồn. Tất cả bắt đầu từ Nghị quyết 57-NQ/TW – cột mốc quan trọng trong hành trình hiện thực hóa tầm nhìn quốc gia về đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Nghị quyết 57: Tư duy mới – Cách làm mới
Ban hành ngày 22/12/2024, Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị được đánh giá là bước ngoặt lớn trong chính sách khoa học công nghệ. Khác với những cách tiếp cận truyền thống vốn còn dè dặt với những đề tài mạo hiểm, Nghị quyết 57 thể hiện tư duy cởi mở, linh hoạt, sẵn sàng thí điểm và đặc biệt nhấn mạnh: chấp nhận rủi ro, độ trễ trong nghiên cứu và đầu tư mạo hiểm.
Điểm đáng chú ý là Nghị quyết không chỉ “cho phép”, mà còn tạo hành lang pháp lý vững chắc để doanh nghiệp, tổ chức và nhà khoa học tự tin bước vào các lĩnh vực tiềm ẩn nhiều rủi ro – như công nghệ lõi, đổi mới mô hình kinh doanh, hay phát triển các sản phẩm công nghệ chưa từng có trên thị trường.
Cùng với đó, các cơ chế thử nghiệm (sandbox) được thiết lập để doanh nghiệp thử công nghệ mới dưới sự giám sát của Nhà nước. Nếu thất bại, họ có thể được miễn trừ trách nhiệm, miễn là rủi ro đến từ nguyên nhân khách quan.
Nhà khoa học được tiếp thêm sức mạnh
GS.TS Nguyễn Cửu Khoa – nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Vật liệu Ứng dụng, chia sẻ rằng, sau hơn 20 năm gắn bó với công tác quản lý khoa học, ông cảm nhận rõ ràng một “luồng gió mới”. Bởi từ lâu, các nhà khoa học Việt Nam đã hiểu rằng nghiên cứu không bao giờ là con đường bằng phẳng – nhưng rủi ro lại chưa từng được công nhận chính thức trong luật pháp.
Nay với Nghị quyết 57, không chỉ có sự công nhận, mà còn là một cam kết hỗ trợ từ phía Nhà nước. Điều này giúp giảm gánh nặng tâm lý cho nhà nghiên cứu và giúp họ tự tin hơn khi theo đuổi các đề tài khó, có tính đột phá.
PGS.TS Nguyễn Ngọc Lâm – Ủy viên Hội Tự động hóa TP.HCM – cũng bày tỏ đồng quan điểm. Ông nhấn mạnh, nghiên cứu khoa học luôn đi kèm với rủi ro, và cần có quy trình rõ ràng để xử lý các dự án không thể hoàn thành do những lý do chính đáng như thiên tai, dịch bệnh hay biến động công nghệ.
Ông đề xuất việc xây dựng hành lang pháp lý cụ thể, nhanh gọn để xử lý các trường hợp thanh lý đề tài mà vẫn đảm bảo quyền lợi và ghi nhận nỗ lực của nhà khoa học.
Phát triển công nghệ nguồn – Cơ hội để Việt Nam tự chủ
Một điểm nhấn lớn của Nghị quyết 57 là khuyến khích phát triển công nghệ nguồn – tức những công nghệ lõi, nền tảng mà quốc gia có thể làm chủ từ A đến Z.
Theo GS Nguyễn Cửu Khoa, đây chính là cơ hội để Việt Nam thoát khỏi sự phụ thuộc công nghệ và hình thành năng lực nội sinh mạnh mẽ hơn. Bởi thực tế, các nước phát triển luôn giữ chặt công nghệ lõi, rất hiếm khi chuyển giao ra ngoài. Vì thế, Việt Nam cần tự thân vận động, từ đó xây dựng nền tảng cho các ngành công nghiệp mũi nhọn như bán dẫn, năng lượng, nông nghiệp công nghệ cao…
Trước đây, các đề tài nghiên cứu chỉ được phê duyệt khi có tỷ lệ thành công ước tính trên 80%, điều này vô hình trung loại bỏ các nghiên cứu tiên phong có độ rủi ro cao. Nay, khi rủi ro được chấp nhận, các hội đồng khoa học sẽ linh hoạt hơn trong đánh giá và phê duyệt, tạo điều kiện cho những ý tưởng lớn được triển khai.
PGS Lâm bổ sung, các công nghệ nguồn như tàu cao tốc, mạng viễn thông bảo mật cao, sản xuất chip, hay giống cây trồng mới… tuy khó thành công ngay, nhưng nếu xây được nền móng như phòng thí nghiệm, đội ngũ chuyên gia, hoặc sản phẩm ứng dụng phụ, thì vẫn là thành công đáng ghi nhận.
Đặc biệt, việc miễn trừ trách nhiệm cũng phải đi kèm với trách nhiệm dự báo rủi ro và minh bạch trong quá trình thực hiện – đây là điểm then chốt để đảm bảo sự công bằng và minh bạch trong triển khai.
Hội đồng thẩm định – Phải có “con mắt xanh”
Một điểm được nhấn mạnh là vai trò của hội đồng thẩm định. Theo PGS Lâm, các dự án có rủi ro cao cần được thẩm định bởi những chuyên gia thực sự “có nghề”, am hiểu sâu lĩnh vực và đang hoạt động nghiên cứu thực tế. Ít nhất phải có 3 chuyên gia chuyên ngành trong hội đồng, và nếu là đề tài lớn (từ 15-20 tỷ đồng trở lên), nên tăng lên 5 người.
Cơ quan thành lập hội đồng cũng cần chịu trách nhiệm về tính phù hợp và chất lượng chuyên môn của các thành viên – đây là điểm mấu chốt để đảm bảo các đánh giá khách quan, khoa học và thực tiễn.
Chủ động tài chính, tăng kết nối “3 nhà”
GS Đào Văn Lượng – nguyên Giám đốc Sở Khoa học & Công nghệ TP.HCM – cho rằng, để chấp nhận rủi ro hiệu quả, cần giao quyền chủ động cao hơn cho nhà khoa học, đặc biệt là về tài chính. Các cơ quan Nhà nước nên đóng vai trò giám sát thay vì can thiệp sâu vào chuyên môn thông qua thủ tục hành chính rườm rà.
Ngoài ra, mô hình kết nối “3 nhà” (Nhà nước – Nhà khoa học – Nhà doanh nghiệp) sẽ là chìa khóa vàng để các nghiên cứu đi đến thành công thương mại hóa. Doanh nghiệp đặt hàng, nhà khoa học nghiên cứu, Nhà nước hỗ trợ kinh phí – nếu thành công thì chia sẻ lợi nhuận, nếu thất bại thì cùng nhau chấp nhận rủi ro.
Kết luận: “Gỡ trói” để bứt phá
Nghị quyết 57 không chỉ là một văn bản chính sách, mà là lời hiệu triệu cho một kỷ nguyên khoa học sáng tạo không giới hạn, nơi nhà khoa học được tin tưởng, trao quyền và khuyến khích bước ra khỏi vùng an toàn.
Khi rủi ro không còn là rào cản mà trở thành một phần tất yếu của quá trình đổi mới, Việt Nam hoàn toàn có cơ hội vươn lên mạnh mẽ – tự tin tạo ra công nghệ nguồn, sánh vai cùng các cường quốc trong kỷ nguyên số.