Trong những năm gần đây, nghiên cứu khoa học (NCKH) đã trở thành một trong những hoạt động giáo dục giàu tính trải nghiệm và có sức lan tỏa lớn tại các trường phổ thông. Ngày càng nhiều học sinh được truyền cảm hứng, mạnh dạn đề xuất ý tưởng, xây dựng đề tài và gặt hái thành tích đáng tự hào tại các cuộc thi khoa học kỹ thuật. Nhưng điều gì thực sự quyết định hiệu quả của hoạt động này? Phải chăng chỉ những ngôi trường có điều kiện thuận lợi mới có thể làm tốt?
Không có điều kiện, vẫn có thể thành công
Thực tế cho thấy, điều kiện cơ sở vật chất tốt, đội ngũ giáo viên đông đảo, tài chính dồi dào… chắc chắn là những lợi thế giúp việc triển khai NCKH trở nên thuận tiện hơn. Tuy nhiên, đây không phải là “tấm vé” đảm bảo thành công.
Cô Trần Thị Liên (Trường THCS Long Thới, Chợ Lách, Bến Tre) chia sẻ: “Dù trường còn nhiều khó khăn, thiếu thốn, nhưng từ năm học 2018–2019 đến nay, năm nào học sinh cũng có dự án tham gia cuộc thi khoa học kỹ thuật cấp tỉnh và đạt giải.” Theo cô, điều làm nên thành công không phải là cơ sở vật chất, mà là tinh thần sáng tạo, sự đam mê của học sinh và sự tận tâm, truyền lửa từ giáo viên.
Câu chuyện từ Trường THPT A Lưới (Huế) cũng là minh chứng rõ ràng. Đây là trường vùng núi, học sinh chủ yếu là con em đồng bào dân tộc thiểu số. Dù thiếu thốn nhiều mặt, nhà trường vẫn tích cực triển khai hoạt động NCKH. Các dự án của học sinh ở đây thường xoay quanh các vấn đề gần gũi với đời sống như nông nghiệp, môi trường hay văn hóa bản địa – và vẫn giành giải cao ở cấp tỉnh.
Thầy Nguyễn Minh Tuấn – Hiệu trưởng Trường THCS Lưu Văn Mót (Vũng Liêm, Vĩnh Long) – cũng đồng tình rằng điều kiện thuận lợi chỉ là lợi thế chứ không quyết định thành bại. “Điều cốt lõi là có định hướng đúng, thầy cô tâm huyết, học sinh say mê và biết tận dụng các nguồn lực xã hội”, thầy nói. Trường của thầy nằm trong vùng nông nghiệp, cơ sở vật chất còn hạn chế, nhưng chỉ trong hai năm học gần đây, trường đã có 15 dự án tham gia các cuộc thi, giành 10 giải cấp huyện, 3 giải cấp tỉnh, 2 dự án thi cấp quốc gia.
Yếu tố quyết định nằm ở đâu?
Từ những câu chuyện thực tế, có thể rút ra một nhận định chung: Đam mê, tinh thần sáng tạo và sự đồng hành tận tâm chính là những yếu tố quyết định thành công của hoạt động nghiên cứu khoa học trong trường học.
- Học sinh cần được khuyến khích dấn thân vào những câu hỏi thực tiễn, học cách đặt vấn đề, tìm hiểu, khám phá và thử nghiệm.
- Giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn, truyền cảm hứng, định hướng phương pháp và khích lệ học trò không ngừng sáng tạo.
- Nhà trường cần xây dựng môi trường học tập tích cực, tạo điều kiện về thời gian, khích lệ tinh thần, có cơ chế ghi nhận và khen thưởng xứng đáng.
Thách thức vẫn còn, nhưng không phải không thể vượt qua
Dù phong trào NCKH học sinh đã có những bước phát triển ấn tượng, song những thách thức cũng không ít:
- Học sinh và phụ huynh chưa thực sự hiểu rõ giá trị và lợi ích của việc làm nghiên cứu khoa học.
- Giáo viên thường phải gánh vác nhiều công việc chuyên môn, thiếu thời gian và kỹ năng hướng dẫn nghiên cứu bài bản.
- Cơ sở vật chất còn hạn chế, tài chính hỗ trợ cho hoạt động nghiên cứu chưa đủ.
- Mối liên kết giữa nhà trường và các cơ sở nghiên cứu, trường đại học vẫn còn lỏng lẻo.
Giải pháp: Đồng bộ và linh hoạt
Theo nhiều cán bộ quản lý giáo dục, để NCKH trở thành một phần gắn bó trong chương trình học và lan tỏa mạnh mẽ hơn nữa, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp:
- Tuyên truyền sâu rộng đến giáo viên, học sinh và phụ huynh về vai trò, lợi ích của hoạt động NCKH.
- Bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên về kỹ năng hướng dẫn nghiên cứu, xây dựng đề tài và phương pháp triển khai.
- Ưu tiên thi đua, chế độ khen thưởng xứng đáng cho giáo viên và học sinh có đóng góp trong lĩnh vực này.
- Phát triển câu lạc bộ nghiên cứu khoa học trong trường học, tổ chức các hoạt động thực tế, hội thảo, tọa đàm chia sẻ ý tưởng.
- Tăng cường liên kết với các trường đại học, doanh nghiệp, tổ chức khoa học, tạo cầu nối giúp học sinh tiếp cận chuyên gia và thực tế nghiên cứu.
- Xã hội hóa nguồn lực để hỗ trợ tài chính, trang thiết bị và mở rộng phạm vi tổ chức các cuộc thi khoa học kỹ thuật các cấp.
Kết nối đam mê – Kiến tạo tương lai
Ông Phùng Quốc Lập, Phó Giám đốc Sở GD&ĐT Phú Thọ, cho rằng: NCKH không chỉ là cuộc thi, mà là phương pháp giáo dục hiệu quả giúp học sinh rèn tư duy phản biện, kỹ năng giải quyết vấn đề, khả năng tự học và làm việc nhóm. Đó cũng là bước chuẩn bị cho các em tiếp cận với giáo dục STEM và khơi dậy niềm yêu thích khoa học từ sớm.
Khi nhà trường xem nghiên cứu khoa học là một phần không thể thiếu trong quá trình giáo dục – không chỉ để thi, mà để học sinh được học cách đặt câu hỏi, dám nghĩ khác, thử nghiệm cái mới và tạo ra giá trị thực tiễn – thì NCKH thực sự trở thành nơi ươm mầm những nhà sáng tạo tương lai.