Trước thực trạng học phí đại học không ngừng gia tăng trong năm học 2025–2026, nhiều chuyên gia giáo dục đã bày tỏ quan ngại về tác động tiêu cực đến khả năng tiếp cận giáo dục đại học của học sinh, đặc biệt là những em có hoàn cảnh kinh tế khó khăn. Việc nhiều cơ sở giáo dục đại học áp dụng cơ chế tự chủ tài chính, song song với việc cắt giảm hỗ trợ chi thường xuyên từ ngân sách nhà nước, đã dẫn đến xu hướng gia tăng học phí trên diện rộng.
Học phí đại học tiếp tục tăng mạnh
Dẫn đầu danh sách là Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TP.HCM) với mức học phí tối thiểu 30 triệu đồng/năm, trong khi một số ngành chuyển tiếp quốc tế lên tới 900 triệu đồng/năm — tăng từ 28 đến 101 triệu đồng so với năm 2024. Tương tự, Trường Đại học Sài Gòn cũng có mức điều chỉnh đáng kể, trong đó học phí nhiều ngành hệ chất lượng cao tăng gần 50%, dao động từ 92 đến 129 triệu đồng/khóa học.
Đại học Kinh tế TP.HCM thông báo điều chỉnh học phí mỗi tín chỉ lên đến 1,1 – 1,3 triệu đồng, với mức tăng không vượt quá 10% mỗi năm. Trong khi đó, Trường Đại học Mở TP.HCM cũng tăng từ 1,5 – 2 triệu đồng/năm, với mức cao nhất thuộc về các ngành kỹ thuật và công nghệ thông tin (49,5 triệu đồng/năm).
Tác động tài chính và xu hướng chọn ngành học
Việc học phí tăng đều qua các năm đã gây áp lực không nhỏ đến sinh viên và gia đình, đặc biệt là những đối tượng thuộc nhóm thu nhập thấp. Theo PGS.TS Nguyễn Vũ Quỳnh (Đại học Lạc Hồng), chính sách tự chủ tài chính tuy cần thiết nhưng hiện đang làm suy giảm vai trò hỗ trợ tài chính của Nhà nước. Trong bối cảnh đó, nguồn học bổng trích từ học phí (tối thiểu 8%) không đủ để đáp ứng nhu cầu thực tế của sinh viên nghèo.
Tình trạng này cũng dẫn đến sự thay đổi trong xu hướng chọn ngành của thí sinh. Các ngành có khả năng hoàn vốn nhanh sau khi tốt nghiệp như công nghệ thông tin, kinh tế, y dược được ưu tiên hơn, trong khi nhóm ngành khoa học cơ bản (Toán, Vật lý, Hóa học…) dần bị xem nhẹ. Theo ThS Phạm Thái Sơn (Đại học Công Thương TP.HCM), điều này sẽ tác động tiêu cực đến nguồn nhân lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo trong dài hạn.
Đề xuất các giải pháp giảm gánh nặng học phí
Trước tình hình trên, các chuyên gia đưa ra một số khuyến nghị nhằm cân bằng giữa quyền tiếp cận giáo dục và năng lực tài chính của các cơ sở đào tạo:
- Điều chỉnh cơ chế ngân sách: Cần xem xét chuyển một phần ngân sách chi thường xuyên sang hỗ trợ trực tiếp cho sinh viên có hoàn cảnh khó khăn. Điều này không chỉ giảm bớt áp lực chi phí mà còn góp phần nâng cao tỷ lệ tiếp cận giáo dục đại học trong các nhóm dân cư yếu thế.
- Mở rộng chính sách tín dụng sinh viên: Hiện nay, mức vay tối đa là 4 triệu đồng/tháng (khoảng 40 triệu đồng/năm) được đánh giá là chưa đủ để đáp ứng chi phí học tập và sinh hoạt cơ bản. Do đó, việc tăng hạn mức vay, mở rộng đối tượng thụ hưởng và linh hoạt hóa điều kiện hoàn trả là cần thiết.
- Đẩy mạnh xã hội hóa nguồn lực học bổng: Các trường cần tích cực huy động tài trợ từ doanh nghiệp, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng để thành lập các quỹ học bổng ổn định, hướng tới hỗ trợ dài hạn cho sinh viên thuộc nhóm dễ bị tổn thương.
- Quy hoạch lại cơ cấu ngành đào tạo: Bộ Giáo dục và Đào tạo cần phối hợp với các trường đại học trong việc xây dựng chiến lược đào tạo gắn với nhu cầu thị trường và ưu tiên phát triển các ngành khoa học cơ bản thông qua chính sách ưu đãi học phí hoặc học bổng đầu vào.
Kết luận
Việc tăng học phí trong bối cảnh các trường đại học chuyển dần sang cơ chế tự chủ là xu thế tất yếu, nhưng cần được điều tiết hợp lý nhằm bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục của mọi tầng lớp xã hội. Để đạt được điều này, cần sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và cộng đồng trong việc xây dựng cơ chế hỗ trợ tài chính bền vững và toàn diện cho người học. Đồng thời, các chính sách này cũng cần gắn liền với chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đảm bảo cân bằng giữa các lĩnh vực đào tạo thiết yếu trong dài hạn.