Với tham vọng trở thành trung tâm khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo hàng đầu cả nước, TPHCM đang triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW với những mục tiêu táo bạo. Trong đó, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực mũi nhọn như AI, vi mạch bán dẫn, công nghệ cao được xác định là mũi đột phá chiến lược.
Và trong toàn bộ bức tranh phát triển ấy, trường đại học chính là lực đẩy quan trọng nhất – nơi ươm mầm tài năng, nghiên cứu khoa học và tạo nên thế hệ chuyên gia dẫn dắt công cuộc chuyển đổi số quốc gia.
Hướng đến hệ sinh thái khoa học – công nghệ toàn diện
Mới đây, UBND TPHCM đã ban hành kế hoạch triển khai Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị. Tầm nhìn đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu trở thành địa phương dẫn đầu cả nước về khoa học công nghệ, với ba trụ cột cốt lõi:
- Chính sách vượt trội
- Phát triển hạ tầng số
- Nguồn nhân lực chất lượng cao
TPHCM cũng đang đầu tư để hình thành 5 trung tâm nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế (Center of Excellence – CoE) trong các lĩnh vực: công nghệ thông tin và truyền thông, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, và vi mạch bán dẫn – những lĩnh vực then chốt trong nền kinh tế tri thức hiện đại.
Tuy nhiên, như chính các chuyên gia cảnh báo, máy móc, thiết bị hiện đại sẽ vô nghĩa nếu thiếu đội ngũ nhân lực tinh hoa đứng sau điều hành và phát triển. Vì vậy, việc đầu tư vào con người – cụ thể là hệ thống đại học, viện nghiên cứu – đang trở thành ưu tiên hàng đầu.
Trường đại học: Nơi tạo nên đột phá
Theo PGS.TS Vũ Hải Quân, Giám đốc Đại học Quốc gia TPHCM, phần lớn trọng trách thực hiện các chỉ tiêu về khoa học công nghệ tại thành phố nằm ở các cơ sở giáo dục đại học. Ông dẫn chứng: năm 2024, các trường đại học tại TPHCM đã công bố gần 10.000 bài báo khoa học thuộc danh mục Scopus – chiếm khoảng 45% tổng sản phẩm khoa học của cả nước. Nếu thành phố muốn tăng trưởng trung bình 10% mỗi năm về công bố quốc tế, tức là mỗi năm phải tăng thêm 1.000 bài – một thách thức không nhỏ.
Không chỉ dừng ở số lượng bài báo, mà cả hệ sinh thái nghiên cứu – chuyển giao công nghệ – thương mại hóa sản phẩm – cũng đang được đặt kỳ vọng lớn từ khu vực đại học.
Tuy nhiên, như ông Quân nhấn mạnh, để đạt mục tiêu 12 nhà khoa học công nghệ trên mỗi vạn dân như trong Nghị quyết 57, TPHCM cần có những đột phá về chính sách đào tạo sau đại học, khi số lượng tiến sĩ hiện nay còn thấp so với yêu cầu phát triển.
Bài toán khó: Đào tạo nhân lực công nghệ cao không thể “tự thân vận động”
GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai, Phó Giám đốc Đại học Quốc gia TPHCM, khẳng định: đào tạo nhân lực cho các ngành công nghệ cao – đặc biệt như vi mạch bán dẫn – không thể dựa vào cơ chế hiện tại. Bởi:
- Chi phí đào tạo sau đại học rất cao
- Sinh viên vừa học vừa làm, khó toàn tâm nghiên cứu
- Thiếu hỗ trợ học bổng, học phí, kinh phí nghiên cứu
Giải pháp được đề xuất: hình thành “quỹ phát triển tài năng”, với sự phối hợp giữa Nhà nước – doanh nghiệp – trường đại học. Quỹ này sẽ:
- Cấp học bổng cho sinh viên theo học ngành công nghệ cao
- Hỗ trợ chi phí nghiên cứu, làm luận văn, luận án
- Khuyến khích học viên cao học, nghiên cứu sinh theo đuổi nghiên cứu chuyên sâu
Ngoài ra, để hình thành hệ sinh thái từ sớm, bà Mai còn đề xuất cải tiến chương trình giáo dục STEM trong nhà trường phổ thông, từ đó tạo dòng chảy nhân lực chất lượng cao liên tục từ cấp 3 đến bậc đại học và sau đại học.
Hợp tác quốc tế: Mở rộng ảnh hưởng khoa học Việt Nam
GS.TS Phan Bách Thắng, Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học Sức khỏe (ĐHQG TPHCM), nhấn mạnh: muốn các trung tâm nghiên cứu quốc tế hoạt động hiệu quả, không chỉ cần máy móc mà còn phải có nhóm nghiên cứu mạnh, có nhà khoa học quốc tế tham gia.
Theo ông, TPHCM cần chứng minh năng lực để thu hút chuyên gia toàn cầu: từ hạ tầng nghiên cứu, không gian phát triển đến chính sách đãi ngộ. Khi làm tốt điều đó, các chuyên gia quốc tế sẽ trở thành “cầu nối” đưa nghiên cứu Việt vươn ra quốc tế.
Quỹ phát triển tài năng: Đòn bẩy để vươn tầm
Chủ tịch UBND TPHCM Nguyễn Văn Được nhấn mạnh tại hội thảo ngày 11/3 rằng, để Nghị quyết 57 thực sự tạo ra hiệu ứng, thành phố cần xây dựng chiến lược toàn diện về phát triển khoa học – công nghệ – đổi mới sáng tạo – chuyển đổi số.
Trong đó, đề xuất thành lập quỹ phát triển tài năng và học bổng công nghệ cao được đặc biệt chú trọng. Quỹ này sẽ:
- Tài trợ sinh viên giỏi, học ngành công nghệ chiến lược
- Hỗ trợ du học, nghiên cứu sau đại học trong và ngoài nước
- Kết nối doanh nghiệp để tạo hệ sinh thái đổi mới gắn liền thị trường
Ông đề nghị Sở KH&CN sớm trình phương án để quỹ này đi vào hoạt động, biến tài năng trẻ thành lực lượng xung kích trong cuộc cách mạng khoa học – công nghệ của thành phố.
Kết luận: Trường đại học – đầu tàu đổi mới, dẫn dắt tương lai
Nghị quyết 57 là “kim chỉ nam” giúp TPHCM chuyển mình thành trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia. Nhưng muốn hiện thực hóa điều đó, phải bắt đầu từ nguồn lực con người. Và không nơi nào khác, các trường đại học chính là trung tâm sản xuất tri thức, phát triển nhân tài cho thành phố.
Với cơ chế mới, chính sách mở và sự vào cuộc mạnh mẽ của chính quyền, TPHCM đang sở hữu cơ hội vàng để thiết lập hệ sinh thái nghiên cứu – đào tạo – chuyển giao công nghệ tiên tiến, nơi mà tài năng được nuôi dưỡng, khoa học được thắp sáng và tri thức thực sự trở thành động lực phát triển.